Posthüman Folklor Bağlamında Tepegöz

Dados Bibliográficos

ID24147071
AutoresTaner Turan (0000-0003-3012-340X, Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü)
Ano2026
Volume19
Fascículo151
Páginas48-59
Data de publicação2026-09-22
Peer ReviewedSim
Open AccessSim
TipoARTICLE
PeriódicoMilli Folklor (JOURNAL)
Identificadores do periódicoISSN: 1300-3984
EditoraMilli Folklor (PUBLISHER)
DOI10.58242/millifolklor.1846239
OpenAlexW7213985436
IdiomaTR
Referências citadas11

Dede Korkut Hikâyeleri, folklor araştırmalarında çoğunlukla insanı, bir özne biçiminde merkeze alan bir yaklaşımın ürünü olarak değerlendirilmiş; hayvanlar, nesneler ve doğal unsurlar ise genellikle sembolik, yardımcı veya ikincil eyleyenler gibi ele alınmıştır. Bu çalışma, insanı tüm varlıklar içinde ayrıcalıklı bir noktaya yerleştiren “insan-merkezli kültür” anlayışının ötesine geçip Basat’ın Tepegözü Öldürdüğü Boy başlıklı hikâyeyi posthümanist bir bakış açısıyla değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Posthümanizm, insanı merkeze yerleştiren modern özne anlayışını sorunsallaştıran ve özneyi insan, hayvan, doğa ve nesnelerin karşılıklı etkileşimleri içinde biçimleyen bir “süreç” olarak tanımlayan kuramsal bir çerçeve içinde konumlandırır. Bu nedenle kanımızca Dede Korkut evreni, posthümanist bir okuma için elverişli bir anlatı yapısına sahiptir. Folklor söylemi, kültürel normları ve toplumsal kimliği aktaran bir söylem biçimi olduğundan, bu söylemin yalnızca insana özgü bir alan olarak ele alınmasını ifade eder. Bunun yanında folklor anlatıları, insan-insan dışı ayrımını öne çıkarıp söz konusu ayrımı doğallaştırır. Bu perspektifte posthümanizm doğallaştırılmış ve normatif sınırları bir sorunsal olarak ele alıp ontolojik çoğulluğu yani sadece insan öznesini değil; hayvanları, nesneleri, teknolojileri, çevreyi, maddi-unsurları da “var olan” ve etkide bulunan aktörler olarak görmeyi ve ilişkiselliği anlamın insan–insan dışı aktörlerin etkileşiminden doğduğunu önceleyen bir düşünce alanı olarak folklorun tanımını genişletir. Böylelikle sıradan doğa-kültür karşıtlığı silikleşmeye başlar ve bir posthüman folklor kavramı ortaya çıkar. Posthüman folklor, hayvan çalışmaları ve dijitalleşme üzerinden folklorun posthümanist bir yorumunun gerçekleştirilmesine olanak tanır. İnsan ve diğer canlı türleri arasındaki ontolojik yakınlık ve insan-dışı kültürün de dikkate alınması önem kazanır. Bu bakış açısına göre folklor, sadece insana ait değildir. Hayvanlar, nesneler, mekânlar, teknolojiler, maddi çevre ve hatta algoritmalar gibi insan-dışı aktörler de folklorun oluşumunda etkili olabilir. Bu bağlamda insan/insan-dışı karşıtlığı saymacadır. Folklorik özne kavramı insan/insan-dışı karşıtlığının saymaca olduğu görüşünden hareketle genişler. Folklor söyleminde folklorik özne, insan topluluğu ile özdeşleştirilir, ancak posthümanist bir bakış açısıyla folklorik özne, öznenin sabit ve bütünlüklü bir kimlik olmadığını ifade eder. Geleneksel folklor, folkloru üreten özneyi tek ve sabit bir insan topluluğu olarak görürken; posthümanist yaklaşım, folklorik öznenin önceden belirlenmiş bir kimliği olmadığını, ilişkiler içinde sürekli kurulan ve değişen bir yapı olduğunu savunur. Posthüman özne, normatif insan modelinin dışına çıkan, heterojen, melez ve çoğul bir varoluş biçimini temsil eder. Bu yaklaşım, folklorik anlatılarda, insan-dışı varlıkların sembolik ya da edilgen bir unsur olmadığı, anlatıyı yönlendiren başlıca eyleyenler olarak ele alınabileceğini gösterir. Nitekim Basat’ın Tepegözü Öldürdüğü Boy adlı anlatı bu bağlamda okunabilir. İnsan/insan-dışı karşıtlığı üzerine kurulan anlatıda Tepegöz, töre-dışı bedeni ve normatif insan modelini ihlal eden varlığı nedeniyle canavarlaştırılır. Posthümanist bir okuma bu figürün sembolik ya da edilgen bir unsurdan öte anlatıyı yönlendiren bir eyleyen olduğunu ifade etmektedir. Tepegöz’ün melez bedenselliği ve bedenleri tüketmeye yönelik eylemleri, insan ile insan-dışı arasındaki ontolojik sınırların geçirgenliğini açığa çıkararak sabit, bütünlüklü ve ayrıcalıklı insan öznesini sarsan posthüman bir özne biçiminin belirmesine yardımcı olur. Ancak insan-merkezli etik ve estetik düzen dâhilinde bu varoluş biçimi tehdit olarak kodlanmaktadır. Böylelikle Tepegöz’ün ölümü, insan-merkezli düşüncenin ontolojik üstünlüğünü yeniden inşa eden normatif bir müdahale olarak meşrulaştırılmaktadır. Bu bağlamda çalışma, söz konusu anlatı bağlamında Tepegöz’ün folklorik ve posthüman bir özne olarak nasıl inşa edildiğini, bedensellik üzerinden insan-dışı bir eyleyen şekline geldiğini ve posthüman etik çerçevesinde ölümünün nasıl anlamlandırıldığını incelemeyi amaçlamıştır.

Context (archaeology) · Derogation · Limiting · Order (exchange) · Cultural and Sociopolitical Studies · Islamic Thought and Society Studies · Media Discourse and Social Analysis

Ferramentas

Abrir DOIOpen Access