Charles Edward Stewart’in 1883 Tari̇hli̇ Kuzey İran Raporunda Yer Alan Si̇yasi̇, Kültürel, Etni̇k Ve Di̇nî Malzemeni̇n Tenki̇di̇ Ve Tashi̇hi̇
Bibliographic Data
| ID | 19471950 |
|---|---|
| Authors | Resul Şahsi (0000-0002-3155-9654, corresponding author) |
| Year | 2026 |
| Issue | 117 |
| Pages | 587-616 |
| Publication date | 2026-03-15 |
| Open Access | Yes |
| Type | ARTICLE |
| Venue | Türk Kültürü ve HACI BEKTAŞ VELİ Araştırma Dergisi (JOURNAL) |
| Journal identifiers | ISSN: 1306-8253 • E-ISSN: 2147-9895 |
| Publisher | Türk Kültürü Açisindan Haci Bektas-i Veli Arastirmalari Uygulama ve Arastirma Merkezi (PUBLISHER) |
| DOI | 10.60163/tkhcbva.1855697 |
| OpenAlex | W7136033527 |
| Language | TR |
| References cited | 11 |
Bu makale, İngiliz subay Charles Edward Stewart’ın 1880–1881 yıllarında kaleme aldığıve 1883 yılında İngiltere’de Hindistan Dairesi’ne sunduğu Report on the North-EasternFrontier of Persia and the Tekeh Turkomans başlıklı raporu merkeze alarak, XIX. yüzyılın sonçeyreğinde Kaçar Horâsânı ile Güney Türkmenistan coğrafyasının siyasi, askerî ve toplumsalyapısına dair sunduğu bilgileri eleştirel bir bakış açısıyla incelemektedir. Çalışmanın temelamacı, Stewart’ın raporunda yer alan gözlem, tasvir ve değerlendirmelerin tarihsel gerçekliklene ölçüde örtüştüğünü ortaya koymak, bu bilgilerin çağdaş Avrupalı seyyahlar ile Rus askerîve idari kaynaklarıyla örtüşen ve ayrışan yönlerini tespit etmek ve raporun, dönemin İngiltere-Rusya rekabeti bağlamında şekillenen siyasi ve ideolojik kabullerden nasıl etkilendiğini analizetmektir. Bu çerçevede, Stewart’ın seyahat güzergâhı, raporun hazırlanma amacı ve yazarınBritanya devlet aygıtı içindeki konumu dikkate alınarak, raporda yer alan askerî hareketlilik,sınır güvenliği, Türkmen kabilelerinin yerleşim alanları, kabile yapıları, nüfus tahminleri veKaçar idaresiyle ilişkileri, çağdaş Rus ve Batılı müelliflerin eserleriyle karşılaştırmalı biçimdeele alınmaktadır. Özellikle Türkmen kabilelerine dair nüfus verilerinin farklı kaynaklarda ciddibiçimde değişkenlik göstermesi, bu tür bilgilerin güvenilirliği ve kullanım sınırları açısındantartışılmaktadır. Makale ayrıca Stewart’ın raporunda geniş yer tutan Türkmen akınları ve kölelikmeselesini ayrıntılı biçimde irdelemekte, İran ve Orta Asya’daki köle ticaretine dair sayısalverileri çağdaş kaynaklarla mukayese etmektedir. Mezhep temelli açıklamalar eleştirel birsüzgeçten geçirilirken, ekonomik saikler, savaş ve ganimet anlayışı ile sınır bölgelerinde devletotoritesinin zayıflığı vurgulanmaktadır. Bunun yanı sıra raporda Kaçar Horâsânı’nda merkezîidarenin zayıflaması, Kaçar idaresine bağlı yerel beyliklerin tutumu, Rus askerî baskısı veAfganistan’daki siyasi istikrarsızlığın sınır güvenliği üzerindeki etkileri de değerlendirilmekte,yer yer bu gelişmelerin Türkmen kabileleriyle alakası ortaya konulmaktadır. Hem siyasi tarihehem de konu aldığı coğrafyanın etnik, sosyal ve kültürel yapısına dair verdiği yeni bilgilertenkit edilmek suretiyle Stewart’ın raporunun tarihî bir kaynak olma yönüyle önemi ortayakonulmaktadır. Çalışma ayrıca, Orta Çağ’dan itibaren Anadolu’ya yönelen Türk topluluklarınınbeslendiği İran’ın kuzey bölgeleri, Azerbaycan, Horâsân ve Türkmen sahasının özgün kültürelve inanç yapısı ile Anadolu Türk inanç merkezleri arasındaki tarihsel süreklilik ve etkileşimboyutuna da işaret etmektedir. Özellikle Deregez ve çevresindeki sınır yerleşkelerinin idariyapısı ele alınırken, bölge valilerinin mensup olduğu Çâpeşlû (Çavuşlu) taifesi üzerindenAnadolu Türk varlığı ile Horâsân coğrafyası arasındaki tarihî ve kültürel devamlılık görünür kılınmaktadır. Bu yönüyle makale, incelenen coğrafyanın siyasi ve askerî tarihinin yanı sırakültürel ve dinî mirasının Anadolu sahasıyla kurduğu bağı ortaya koymakta ve Horâsânmerkezli bu tarihî birikimin XIX. yüzyıldaki özgün sosyo-kültürel yapısını değerlendirmeyeimkân tanıyan daha geniş bir tarihsel-kültürel bağlam çerçevesinde ele alınması gerektiğinigöstermektedir
Political history · Politics · Islamic Studies and History · Politics and Conflicts in Afghanistan, Pakistan, and Middle East · South Asian Studies and Conflicts
| Highly cited | No |
|---|