II. Meşrutiyet Döneminde Taşra Uleması

Bu makale II. Meşrutiyet dönemi taşra ulemasının yeni/modern siyasî-fikrî kavramlara ve olaylara nasıl baktığını bir örnek üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. İttihat ve Terakki Cemiyeti 31 Mart vakasından sonra Kanun-ı Esasî’yi tadil süreçlerini hızlandırmış ve sarayın/padişahın gücünü oldukça sınırlandıran ve yeni düzenlemeler getiren bir şekilde sonuçlandırmıştı. Şeyhülislam Pirîzâde Mehmed Beyefendi ise yayınladığı bir beyannâme ile yeni siyasî sistemin şeriata uygun olduğunu delilleriyle ispat etmeye çalışmış ve oluşabilecek tenkit ve muhalefet hareketlerinin önüne geçmek istemiştir (Ağustos 1909). Tam bu sırada Kavala müderrislerinden Hoca Behçet Efendi şeyhülislamın beyannâmesini destekleyen ve şerh eden, “İslamiyet Mâni-i Terakki ve Meşrutiyet Değildir”, “Uhuvvet-i İslamiye”, “Maarif-i İslamiye” ve “Din ve İntibah-ı İslam” başlıklı yazılarını Tanin gazetesinde yayınlamıştır (Eylül-Aralık 1909). Böylece merkez ve taşradaki bütün ulema ve şeyhlere hitaben yayınlanan şeyhülislamın beyannâmesi taşrada mütevazı bir karşılık ve destek bulmuş oluyor. Bu çalışma Hoca Behçet’in bu yazılarını neşrederek onun fikirlerini ve yeniliklere yaklaşım tarzını biyografik malumat ve dönemsel bağlam çerçevesinde, düşünce tarihi metoduyla tasvir, tahlil ve tenkit etmektedir. Yazılar değerlendirildiğinde görülecektir ki döneminin birçok âlimi ve aydını gibi Hoca Behçet de meşrutiyet, medeniyet, terakki, maarif gibi modern ve Avrupa kaynaklı kavramları Osmanlı-İslam dünyasındaki sosyal-kültürel-ilmî-fikrî karşılıklarını derinlemesine incelemeden, dolayısıyla bu kavramların taşıdıkları problemleri üst düzeyde göremeden benimsemiş ve meşrulaştırmaya çalışmıştır. Bu arada onun İslamiyet’i modernleşme teşebbüslerinin merkezine yerleştirme çabasının da altını çizmek gerekiyor. Öte yandan Hoca Behçet örneği taşra ulemasının ya da alt kesim ilmiye mensuplarının modernleşme muhalifi, statüko yanlısı olduğu, merkezle irtibatlarının zayıf olduğu şeklindeki ön kabulleri gözden geçirmemize imkân tanıyor

Art · Humanities · Physics · Theology · Families in Therapy and Culture · Historical Turkish Studies · Ottoman and Turkish Studies · Philosophy