Hanefî Mezhebini Orta Asya’ya Taşıyan Bir Fakih Olarak Ebû Hafs el-Kebîr ve Buhara Hanefî Okulu

Ebû Hafs el-Kebîr (ö. 217/832), 150/767 yılında Buhara’da doğmuş, genç yaşta Bağdat’a giderek Ebû Yusuf ve Şeybânî’den ders almıştır. Hanefî mezhebinin temel kaynakları sayılan el-Asl, el-Câmi‘u’l-Kebîr, el-Câmi‘u’s-Sağîr’in yanı sıra Nevâdirü’s-Salât ve Kitâbu’l-Hiyel’i hocası Şeybânî’den rivayet etmiştir. Bu yönüyle Hanefî birikimi Orta Asya’ya taşıyan en önemli isimlerden biri olmuştur. Bu makalenin amacı, Ebû Hafs el-Kebîr’in biyografisini yeniden inşa etmekle birlikte onun Hanefî geleneği içindeki konumunu ve Buhara Hanefî Okulu bağlamında mezhebin kurumsallaşmasına katkılarını ortaya koymaktır. Biyografisi incelendiğinde onun, Hanefî mezhebini Orta Asya’ya taşıyan Ebû Mutî‘ el-Belhî (ö. 199), Ebû Süleyman el-Cûzcânî (ö. 200) ve Ebû Nasr Muhammed b. Sellâm (ö. 225) gibi çağdaşlarına kıyasla daha belirgin bir konuma sahip olduğu görülmektedir. Özellikle önde gelen müelliflerin ilim silsilelerinde yer alması ve Serâhsî (öl. 483) gibi fakihlerin onun rivayetlerine itimat etmeleri mezhep içerisindeki yerinin anlaşılması için önem arz etmektedir. Hanefî eserlerinde Medresetü Ebî Hafs olarak anılan müstakil bir okuldan bahsedilmesi ise Ebû Hafs’ın Buhara Hanefî Okulunun kurucusu olduğunu göstermektedir. Bu okulun bünyesinde yetişmiş fakihlerin vefat yılları itibariyle 450 yılı aşan kesintisiz bir eğitim merkezi olduğu anlaşılmaktadır. Bu sayede Ebû Hafs’ın mezhebin kurumsallaşmasında belirleyici role sahip olduğu görülmektedir. Nitekim ilim silsilelerinde “Ebû Hanîfe – eş-Şeybânî – Ebû Hafs el-Kebîr” şeklinde isminin üçüncü tabakada zikredilmesi de bu durumu desteklemektedir. Ebû Hafs’a nispet edilen el-Fevâid, el-Fetâvâ ve Mesâilü Ebî Hafs eserleri günümüze ulaşmamıştır. Ancak araştırmamız sonucunda basılı Hanefî eserlerde Ebû Hafs’a nispet edilen yetmiş sekiz fetva tespit edilmiştir. Literatürde bu konudaki müstakil çalışmaların sınırlılığı, onun biyografisi ve fetvaları bağlamında mezhep içindeki rolünün daha kapsamlı araştırılmasını gerekli kılmaktadır. Bu çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş, özellikle tarihsel yöntem ile içerik analizi tekniklerinden yararlanılmıştır. Araştırmanın temel veri seti ise tabakât eserlerinden ve fıkıh literatüründen derlenmiştir. Sonuç olarak Ebû Hafs’ın kurduğu Buhara Hanefî Okulu, Hanefîliğin Orta Asya’da yayılmasını hızlandırmış ve nesiller boyunca fıkıh eğitimi verilen kalıcı bir merkez hâline gelmiştir

Families in Therapy and Culture · Islamic Thought and Society Studies · Media Discourse and Social Analysis

• The early Murji'a in Khurāsān and Transoxania and the spread of Ḥanafism

  Wilferd Madelung•Der Islam•1982

  Add to list