Balkanlar'da Osmanlı Aile Hukuku İzleri

Toplumsal yapının en küçük ve en önemli birimi olan aile, kadın ve erkeğin ortak bir hayat sürmek, neslin devamını sağlamak ve toplumsal düzeni korumak amacıyla yaptıkları bir akit ile kurulurdu. Evlilik, yalnızca iki bireyin değil, aynı zamanda ailelerin ve dolaylı olarak toplumun da dâhil olduğu bir kurumdur. Ancak çeşitli sebeplerden dolayı eşler arasındaki birliktelik sürdürülemez hale geldiğinde, evlilik akdinin sona ermesi yani boşanma gündeme gelirdi. İslam hukukunda boşanma, her ne kadar tek taraflı olarak erkeğin iradesine dayalı gibi görünse de, aslında belirli şartlarda kadına da bu hakkı kullanma imkânı tanınmıştır. Burada dikkat çekici nokta, kadınların boşanma hakkını elde edebilmek için ya mali fedakârlıkta bulunmaları ya da hukuki süreçleri işletmeleri gerektiğidir. Bu çalışma, 1913-1916 yılları arasında Üsküp’te kaydedilmiş 181 boşanma davasına ait defterin tasnif ve analizi üzerine hazırlanmıştır. Defter, dönemin aile yapısı, toplumsal ilişkileri ve boşanma pratikleri hakkında birincil nitelikte veriler sunmaktadır. Çalışmada yalnızca hukuki süreçler değil; aynı zamanda toplumsal cinsiyet rolleri, Üsküp merkez mahalleleri ve köylerindeki mekânsal dağılımI, nafaka ve mehir gibi ekonomik düzenlemeler, izinname ve benzeri uygulamalar da incelenmiştir. Sayısal veriler üzerinden yapılan analizler, taşrada boşanmanın hem toplumsal hem de ekonomik yönleriyle değerlendirilebileceğini göstermektedir. Üsküp boşanma defterleri, bu yönüyle Osmanlı’nın son dönemine ait aile tarihine dair özgün bir örnek teşkil etmekte; aynı zamanda mahkeme defterlerinden hareketle yapılacak yeni sosyal tarih araştırmaları için önemli bir metodolojik temel sunmaktadır

Social Assistance · Media Discourse and Social Analysis · Ottoman Empire History and Society · Public Administration and Governance