II. Meşrutiyet Döneminde Fıkıh -Hukuk İlişkisi

Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır (ö. 1942), II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet’in ilk dönemlerine tanıklık eden ve bu süreçte ilmî, fıkhî ve siyasî faaliyetleriyle öne çıkan önemli bir fakihtir. Bu çalışma, Elmalılı’nın tüzel kişilik (şahs-ı ma‘nevî – hükmî) anlayışını, özellikle vakıf hukuku eserleri özelinde ele almayı amaçlamaktadır. Araştırma, onun vakıf hukukuna dair temel eseri olan İrşâdü’l-ahlâf fî ahkâmi’l-evkāf bağlamında II. Meşrutiyet dönemi yeni hukukî bir kavram olan hükmî ve ma‘nevî şahsiyet olgusunun geleneksel fıkıh düşüncesiyle nasıl irtibatlandırıldığını incelemektedir. İslâm hukukunda tüzel kişilik meselesi modern dönemde yoğun biçimde tartışılmış olmakla birlikte, bu kavramın geç Osmanlı dönemi fıkıh âlimleri tarafından nasıl temellendirildiğine dair çalışmalar sınırlıdır. Bu yönüyle makale, Elmalılı’nın tüzel kişilik anlayışını devlet, beytülmâl ve vakıf kurumları üzerinden inceleyerek bu kavramın fürû‘ı fıkıh meselelerine nasıl tatbik edildiğini tespit etmeyi hedeflemektedir. Çalışmada tüzel kişilik düşüncesi yalnızca teorik olarak ele alınmamış; vakıfların temsili, denetimi, yönetimi, imâret ve bütçe aktarımı (münâkele) gibi vakıf hukuku meseleleri üzerinden tartışılmıştır. Nitel araştırma yöntemiyle yürütülen bu çalışmada Elmalılı’nın ilgili görüşleri hem tarihsel bağlamı içerisinde hem de döneminin hukukî düzenlemeleriyle birlikte değerlendirilmiş ve fıkhî açıdan mukayese edilmiştir. Bu yönüyle çalışma, geleneksel fıkıh edebiyatında müstakil bir kavram olarak yer almayan şahs-ı mâ‘nevî düşüncesinin, Elmalılı nezdinde nasıl kavramsallaştırıldığını ve vakıf hukuku meselelerine ne düzeyde yansıdığını sistematik biçimde ortaya koymayı amaçlayarak geç dönem Osmanlı fıkıh düşüncesine dair literatüre katkı sunmayı hedeflemektedir

Social life · Islamic Studies and History · Ottoman and Turkish Studies · Ottoman Empire History and Society