Tefsîrü’l-Celâleyn’de Kullanılan ve İşaret Edilen Kıraatlerin Değerlendirilmesi (Bakara Sûresi Özelinde)

Tefsîrü’l-Celâleyn, Celâleddin el-Mahallî (ö. 864/1459) ve Celâleddin es-Süyûtî (ö. 911/1505) tarafından kaleme alınmıştır. Sâde bir dil ve anlaşılır bir üslûpla Kur’ân-ı Kerîm’in tefsirinin yapıldığı bu eser, Mahallî tarafından yazılmaya başlanmış fakat ömrü yetmediği için öğrencisi Süyûtî tarafından tamamlanmıştır. Kehf Sûresi’nden Nâs Sûresi’nin sonuna kadar -Fâtiha Sûresi dahil- Mahallî tarafından, Bakara Sûresi’nden İsrâ Sûresi’nin sonuna kadar da Süyûtî tarafından yazılan bu tefsirin en önemli özelliği ele aldığı kelimeleri eş anlamlılarıyla açıklamasıdır. Yine Kur’an’ı, Kur’an ve sünnet ile tefsir etmesi, sarf ve nahiv ile ilgili izâhlara yer vermesi ve kıraat farklılıklarını zikretmesi bu tefsirin başlıca özelliklerindendir. Celâleddin es-Süyûtî tarafından yazılan Bakara Sûresi’nde tüm âyetler, kıraat farklılıklarına göre konu edinilmemiştir. Bununla beraber bu sûrede 68 kelimenin kıraatine dair birtakım bilgiler aktarılmıştır. Süyûtî, ilk olarak kendi kullandığı bir kıraati vermiş ve ardından -68 kelimenin kıraatine ilave olarak- yine aynı kelimeler üzerinde 80 kıraate daha işaret etmiştir. Ele aldığı bu kelimelerin az bir kısmı, 98. âyette geçen جِبْريلَ lafzındaki gibi lehçeyle veya 6. âyette geçen ءَاَنْذَرْتَهُم kelimesinde olduğu gibi okumadaki zorlukla-kolaylıkla ilişkilidir. Bununla birlikte Bakara Sûresi’nde kıraat ilmi açısından onun konu edindiği lafızların büyük çoğunluğu söz konusu ifadenin anlamına etki eden kıraatlerdendir. Gerek kullandığı gerekse işaret ettiği kıraatlerde hep aynı kıraati takip etmeyen Celâleddin es-Süyûtî, bazen kıraat imamlarından Âsım’ın da (ö. 127/745) içinde bulunduğu büyük çoğunluğun kıraatini kullanmayı yeğlemiştir. Bazen de Bakara Sûresi 106. âyette اَوْ نَنْسَئْهَا lafzında olduğu gibi İbn Kesîr (ö. 120/738) ve Ebû Amr (ö. 154/771) gibi sadece birkaç imamın ittifak halinde olduğu bir kıraati kullanmayı seçmiştir. Onun, Bakara Sûresi özelinde kullandığı kıraatlerin ekseriyetinde kıraat-i aşere imamlarının çoğunluğunun ittifak halinde olduğu bir kıraati yeğlediği tespit edilmiştir. Ayrıca ele aldığı kelimelerde kullandığı kıraatin yanında ikinci bir kıraate hatta çok az da olsa üçüncü bir kıraate ve daha fazlasına işaret ettiği görülmüştür. Süyûtî, 58. âyette geçen نَغْفِرْ لَكُمْ lafzında kıraat imamlarının çoğuyla ittifak halinde olduğu kıraati ilk olarak aktardıktan sonra, Nâfi‘ (ö. 169/785) ve Ebû Ca’fer’in (ö.130/747) يُغْفَرْ لَكُمْ, İbn Âmir’in (ö. 118/736) de تُغْفَرْ لَكُمْ okuyuşlarına atıfta bulunması bu duruma bir örnektir. O, üzerinde durduğu lafızlarda bazen kısa ifadelerle bilgi verip geçmeyi bazen de söz konusu kıraatin gerekçelerini ve dil açısından değerlendirmesini yapmayı yeğlemiştir. Kendi kullandığı kıraatin yanında ikinci bir kıraat olarak işaret ettiği okuyuşlarda, sadece kıraat-i aşere imamlarının ihtiyarlarıyla sınırlı kalmamış az da olsa şâz kıraatlere ve kaynağına ulaşılamayan okuyuşlara da yer vermiştir. 83. âyette -لَا تَعْبُدُو- Abdullah İbn Mes’ûd’a (ö. 32/652-53), 102. âyette -الْمَلِكَيْنِ- İbn Abbas’a (ö. 68/687-88), 229. âyette -تُقِيمَا- kaynağına ulaşılamayan bir okuyuşa ve yine 271. âyette -وَيُكَفِّرْ- A‘meş’e (ö. 148/765) dair verilen kıraatler bu duruma birer örnektir. Celâleddin es-Süyûtî, zikrettiği kelimelerde herhangi bir kıraat veya kurrâ ismine yer vermemiştir. Bunun yerine örneğin 83. âyette geçen حُسْنًا lafzında olduğu gibi ilk olarak kendi kullandığı حَسَنًا lafzını belirttikten sonra Âsım ve diğerlerinin kıraatine sadece şu ifadeyle işaret etmiştir: Başka bir kıraatte kendisiyle mübâlağa için vasıflandırılmış mastar olarak ح harfinin zammesi ve س harfinin sükûnuyla okunmuştur. Bu çalışmada Tefsîrü’l-Celâleyn’de Bakara Sûresi’nde kullanılan ve işaret edilen kıraatler konu edinilmiştir. Süyûtî’nin zikrettiği bütün kıraatler tespit edilmiş, bu kıraatlerin niteliğine ve niceliğine dair birtakım bilgiler elde edilmiştir. Bakara Sûresi özelinde yapılan bu çalışmada -makalemizin muhtasar olması nedeniyle- önemine binâen gösterilmesi gerektiğini düşündüğümüz lafızlara yer verilmiştir. Kıraat farklılıkları açısından telaffuzla, fillerle, isimlerle ve harflerle ilgili ihtilaflar şeklinde sınıflandırılan bu lafızların mana veya i‘râb yönünden bir değerlendirilmesi yapılarak kıraat ilmi bağlamında ortaya çıkan bazı yönleri gösterilmeye çalışılmıştır

Chemistry · Families in Therapy and Culture · Historical and Linguistic Studies · Islamic Thought and Society Studies

• Kıraat İlminde Tashîf Olgusu

  Open Access•İdris Yiğit•Şırnak Üniversitesi İlahiyat…•2026

  Add to list