Osmanlı Kelâm Literatüründe Eleştiri Kültürü

Bu metin, geç dönem Osmanlı kelâm literatüründeki eleştiri kültürünü, Çerkeşîzâde Mehmed Tevfik'in (ö. 1901), Sırrı Paşa’nın (ö. 1895) Nakdü’l-kelâm adlı eserine yönelttiği tenkitler odağında incelemektedir. Makale Sırrı Paşa’ya ait Naḳdü’l-kelām isimli eserin rüʾyetullāh ve mucize konusundaki içeriklerine Mehmed Tevfik’in getirdiği eleştirilerle sınırlandırılmıştır. Eleştirilen diğer konular, tenkitlerin konu edildiği serinin ilk çalışmasında ele alınmıştır. Ancak literatürde ne bu eleştiriler ne de bunların Naḳdü’l-kelām’ın gelişimi üzerindeki etkisi özel olarak analiz edilmiştir. Dahası, literatürde Mehmed Tevfik’in eleştirilerinin niteliğine dair olumsuz değerlendirmelere de rastlanmaktadır. Eleştirilerin muhatabını konumlandırma hakkında literatürde görülen karışıklığı aşmayı amaçlayan makalede betimsel, içerik ve karşılaştırmalı analiz yöntemleri izlenmiştir. İlk olarak, Naḳdü’l-kelâm’ın 1302 baskısı ve Mehmed Tevfik’in eleştirileri, orijinal ilmi söylemi korumak adına blok alıntılara yer verilerek betimlenmiştir. Ardından, Mehmed Tevfik’in eleştirileri içerik ve kavramsal perspektiflerden analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular ve iddialar; Sırrı Paşa’nın daha önce kaleme aldığı Şerh-i Akāid Tercemesi ve Naḳdü’l-kelâm’ın diğer baskılarıyla karşılaştırılmıştır. Bu yöntem ile eleştirilerin sebepleri, Mehmed Tevfik’in tenkitlerinin haklılık payı, tenkit sonrası Sırrı Paşa’nın sergilediği tutum ve muhtemel sonuçları üzerine çok yönlü metinler arası bir araştırma yürütülmektedir. Bu inceleme sonunda literatürdeki karışıklığın Mehmed Tevfik’in risalesinin farklı nüshalarının girişinde tenkit yöneltilen eseri nitelerken bazen Naḳdü’l-kelām bazen de Şerḥ-i ʿAḳāʾid Tercemesi şeklinde ifade edilmesinden kaynaklandığı, bu durumun katalog bilgilerine yansıyıp oradan da çağdaş araştırmacıların yazılarındaki farklılıklara ve yanlış anlaşılmalara yol açtığı tespit edilmiştir. Mehmed Tevfik’in özellikle kaynak kullanımıyla ilgili eleştirisinin yerinde olmadığı, buna karşın dilbilimsel ve mantıksal itirazlarında ise haklı olduğu ve tashih önerilerini Sırrı Paşa’nın büyük oranda dikkate aldığı görülmüştür. Sırrı Paşa’nın bazen ilgili içerikleri tamamen kaldırma, ibare açısından düzeltme yapma bazen de eleştirisinin özünü ortadan kaldıran herhangi bir değişiklik yapmama gibi tutumlar sergilediği müşahede edilmiştir. Mucize konusundaki bir eleştiride ise Sırrı Paşa’nın Mehmed Tevfik’i örtük bir şekilde tenkit etmiş olabileceği vurgulanmıştır. Mehmed Tevfik’in tenkitlerinin Naḳdü’l-kelām’ın tekâmülünde etkili olduğu açık olmasına rağmen Sırrı Paşa’nın bu duruma temas ettiği herhangi bir içeriğin dikkatimizi çekmediğini de belirtmek gerekir. Sırrı Paşa’nın eserleri hakkında görüşleri beklediği ancak buna rağmen kendisine yöneltilen eleştiriler karşısında sakinliğini koruyamadığına dair biyografik veriler dikkate alındığında, Mehmed Tevfik’e yönelik açık bir ifade ile yer vermemiş olmasının bu karakteri ile ilişkili olabileceği ileri sürülebilir. Makalenin önemli bulgularından biri, Mehmed Tevfik’in yüksek düzeyde bir kelâm kültürüne ve derin bir kaynak hâkimiyetine sahip olduğudur; dolayısıyla onun eleştirilerine yönelik olumsuz yorumların gerçeklikten uzak olduğu görülmektedir. Çalışmanın bulgularının, Osmanlı son dönemine dair eleştiri kültürüne metin eleştirisi boyutuyla dikkat çekerek ilim adamları arasındaki etkileşimi göstermesi, Naḳdü’l-kelām’ın gelişimini açıklığa kavuşturması, nüsha takibinin ehemmiyetini vurgulaması gibi yönlerden literatüre katkı sunması hedeflenmektedir

Islamic culture · Research method · Research methodology · Families in Therapy and Culture · Islamic Thought and Society Studies · Turkish Literature and Culture