Aziz George ve Hızır Özdeşliğinin Kökeni, Sürekliliği ve Osmanlı Belgelerindeki İzleri
Bibliographic Data
| ID | 20495305 |
|---|---|
| Authors | Fatma Elif Taygur (0000-0003-3034-0084, Hacettepe University, corresponding author) |
| Year | 2025 |
| Volume | 19 |
| Issue | 146 |
| Pages | 17-28 |
| Publication date | 2025-06-11 |
| Open Access | Yes |
| Type | ARTICLE |
| Venue | Milli Folklor (JOURNAL) |
| Journal identifiers | ISSN: 1300-3984 |
| Publisher | Milli Folklor (PUBLISHER) |
| DOI | 10.58242/millifolklor.1428021 |
| OpenAlex | W4411215859 |
| Language | TR |
| References cited | 10 |
Anadolu Orta Çağ dönemi akınlar ve savaşlar kadar, Osmanlı’ya değin uzanan dinî ve kültürel etkileşimlere de tanıklık etmiştir. Anadolu’yu yurt edinen ilk beyliklerden olan Danişmentliler, Sivas, Tokat, Amasya, Kayseri-Kapadokya bölgesine yerleştiklerinde Türk-İslam inanışına ait ritüel ve sembollerle, Hristiyanlığa ait olanlar arasında ilk benzerlikler kurulmaya başlanmıştır. Bu benzerlik-ler arasında dikkat çekici olanlardan biri Hızır ile Aziz George arasında kurulandır. Hızır, adını Arap-ça yeşillik anlamına gelen hıdr/hadr kökünden almıştır çünkü bastığı yerlerin yeşillendiği ve çiçek-lendiğine inanılır. Bu inanış sebebiyle Hızır bahar/yazla özdeşleşmiştir. Hızır’ın diğer özelliği Türk destanlarında da karşılaşılan “yardım eden kişi” olmasıdır. Erken Türk-İslam dönemindeki bu des-tanların içeriğine bakıldığında Hızır kurtarıcı bir kahraman olarak farklı isimlerle anılır. Bu inanışlara göre Hızır hem baharı getiren kişi hem de kahramandır. Kahramanlık ve bahar temaları Anadolulu asker azizler Aziz George ve Aziz Theodore’da da ortaktır. Aziz Theodore Amasyalı, Aziz George ise Kapadokyalıdır ve ikisinin de at üstünde mızrakla ejder öldürdükleri tasvirleri başta Kapadokya kiliseleri olmak üzere Anadolu’nun farklı bölgelerinde görülür. Bu tasvirler kahramanlık temasını öncelese de baharla da ilişkili olduğu düşünülmektedir. Aziz George’a adanmış kiliseler ve Hızır makamları karşılaştırıldığında, bölgelerin yakınlıkları dikkat çekicidir. İki ayrı inanışın kutsal figürleri ve onlara adanmış bölgelerin benzerliği üzerinden kurulabilecek olan Aziz George ve Hızır’ın farklı dinlerde aynı temsile sahip olmaları, seyahatnamelerde, yerli halkın yaşayışında ve hatta Osmanlı belgelerinde kendine yer bulmuştur. Bu kapsamda Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması süre-cinde önemli rol oynadığı bilinen “kolonizatör Türk dervişlerinin” ve Ortodoks Müslümanlıktan uzak tarikatların, başta Alevi-Bektaşi kültürü olmak üzere etkilerinin önemli olduğu düşünülmekte-dir. Hızır ile ilgili Alevi inanışlarına bakıldığında, Alevilerin Hızır günlerinin kışın en sert geçen ocak-şubat aylarına tekabül etmesi ve Hızır’ın 21 Mart’ta dünyaya gelip asasını vurarak doğayı uyandır-ması anlatısı, Ergenekon Destanı’ndaki demir dağın eritip kurtuldukları gün olan Nevruz’la paralellik gösterir. Aziz George ve Aziz Theodore tasvirlerinden yola çıkılarak ejder öldürme temasının kahra-manlık hikâyeleriyle birlikte bereketle de özdeşleştirildiği görülür. Çalışma kapsamında ejder figürü-nün iyicil ve kötücül anlamları üzerinde de durulmuştur. Gılgamış Destanı’ndan Orta Çağ’ın kahra-manlık hikâyelerine kadar ejderin öldürülmesinin ışığın karanlığı yenmesi veya kuraklığın bitirilmesi temalarında kullanıldığı görülür. Bununla ilgili bir anlatı Hititler’in Purulliya Bayramı kutlamalarında karşımıza çıkar. Hitit metinlerine göre Purulliya mart-nisan aylarından hazirana kadar süren ve kralların kült gezilerine çıktıkları bahar bayramıdır. Purulliya’nın kutlandığı şehirlere bakıldığında, Aziz George’a adanmış kiliselerin ve Hıdırlıkların bulunduğu Tokat, Amasya, Çorum ve Yozgat’ın her üç inanışta da yer aldığı görülür. Ejder görünüme sahip ve kuraklığa sebep olduğu düşünülen Illuyanka’nın Fırtına Tanrısı tarafından öldürülüp, kuraklığın bittiği, bereketin ve baharın geldiğine inanılır. Anlaşılmaktadır ki ejderin öldürülmesi Hititler’de baharın gelişiyle özdeşleştirilir
Art · Art history · Humanities · Historical Turkish Studies · Ottoman and Turkish Studies · Ottoman Empire History and Society · Philosophy
| Highly cited | No |
|---|