Kayip Erenlerden Kirklar Mecli̇si̇'ne, Selmân-I Fâri̇sî’den Köroğlu’na

Türk Halk Tasavvuf Kültüründe Tekâmül Yolculuğunun Bütüncül Serüveni̇

Bibliographic Data

ID24216067
AuthorsAhmet Keskin (0000-0002-3422-5000, Samsun University)
Year2026
Issue119
Pages383-415
Publication date2026-09-28
Open AccessYes
TypeARTICLE
VenueTürk Kültürü ve HACI BEKTAŞ VELİ Araştırma Dergisi (JOURNAL)
Journal identifiersISSN: 1306-8253 • E-ISSN: 2147-9895
PublisherTürk Kültürü Açisindan Haci Bektas-i Veli Arastirmalari Uygulama ve Arastirma Merkezi (PUBLISHER)
DOI10.60163/tkhcbva.1788884
OpenAlexW7214660089
LanguageTR
References cited26

Yaşam ve sonrasıyla bağlantılı süreçlerle ilgili olarak bireyin kâinat içindeki varlığı ve tekâmül yolculuğu tarih boyunca başta felsefe, sosyoloji, teoloji, antropoloji, edebiyat ve folklor olmak üzere pek çok disiplinin türlü yaklaşımlarla araştırdığı konular arasında yer almıştır. İnsanın kendisini ve evreni anlama arayışında karşısına çıkan soru(n)lara yönelik tecrübelerinin toplamı olarak değerlendirebileceğimiz söz konusu inanışların mitlerden başlamak üzere kültürel ve edebî metinlere de yoğun biçimde yansıdığı bilinmektedir. Bireyin kendi varlığının ve tekâmül yolculuğunun bilincine varmasına yönelik olguların Türk kültüründeki yansımalarının büyük bir çeşitlilikle yapılandığı görülmektedir. Şamandan ozana, âşıktan meddaha, mitten destana, halk hikâyesinden menkıbelere, inanışlardan ritüellere kadar oldukça geniş bir anlatıcı, tür ve icra çeşitliliğiyle beliren bu tekâmül yolculuğuyla bu yolculuk çerçevesinde kutsalla iletişim, kutsal bilgiye erişim kavrayışının ilginç örneklerinden birini de “Kırklara karışmak” metaforu ile bağlantılı kurum, kavram ve terimler olarak “Abdal/Abdalan-ı Rum”, “Ashâb-ı Suffe”, “Gürûh-ı Nâci”, “Ricâlü’l-gayb”, “Kayberenler”, “Kırklar Meclisi/Kırklar”, “Hızır” vb. inanış ve anlayışları oluşturmaktadır. Türk halk tasavvufunda “tekâmül yolculuğu” kavramının kurumsallaşması ve metinsel yansımaları konusunda, bu kavramın hangi terimsel-ritüel ağlar üzerinden yapılandığı ve anlatı geleneğinde nasıl işlevselleştiği sorularının literatürde bütüncül bakış açısıyla henüz yeterince cevaplanmamış olduğu görülmektedir. Bu çalışma, “kırklara karışmak” metaforunun merkezinde konumlanan Abdal, Kırklar Meclisi, Hızır ve Ricalü’l-gayb gibi kurumsal kavramların İslamiyet öncesi ve İslami çevre kaynaklardaki görünümlerini karşılaştırmalı metin analizi yöntemiyle incelemektedir. Çalışmada Kırklar Meclisi içinde özellikle Selmân-ı Fârisî’nin konumu ve Köroğlu anlatıları vaka analizi olarak seçilmiş, bu iki figürde tekâmül yolculuğunun farklı epistemolojik kodlarla (İslamiyet ve halk tasavvufu kültürü) nasıl yapılandığı analiz edilmiştir. Çalışmanın bulguları; Türk halk tasavvufunda tekâmül kavramının (1) sayısal eşik (kırk motifi), (2) aracı figürler (Hızır/Selmân vb.) ve (3) toplumsal yeniden entegrasyon (kahramanın dönüşü) şeklinde üçlü bir yapıda belirginleştiğini göstermektedir. Çalışma, bu kavramsal ağın senkretik bir sentez olarak özellikle 13-16. yüzyıllar Anadolu tasavvuf literatüründe sistematikleştiğini ortaya koyarak konunun disiplinlerarası ve daha bütüncül yaklaşımlarla derinleştirilmesini önermektedir.

folk beliefs · sacred communication · Sufism · Cultural and Sociopolitical Studies · Islamic Thought and Society Studies · Turkish Literature and Culture

Tools

Open DOIOpen Access